27 agosto 2016

Illanes tataruxa 7 uranakawa nuwjapxatayna



Paqallqu uranka nuwkämiwa, Illanes tataruxa jiwayapxatayna, ukhamawa Ramiro Guerrero, Fiscal General, tatana arupanxa yatisi. “P’iqita qalampi liq’itasa jiwayatjamakiwa” sapxiwa. Ukatsa uka phisqhpacha cooperativistas p’iqt’irinakaruwa juchanchatäni, siwa.
 
(Foto: La Razón)
Jichhaxa uka phisqha juchani qhuyana irnaqirinakaruwa, pusi juchanakata tumpatäni, mayaxa jiwayatapata, uka juchanchañwa wakicht’asipxki.
Taqpacha janchipawa usuchjata, siwa, qunqurinakapasa kayunakapasa lluxiratawa, jikhanipasa wali usuchjata, jarapinakapasa p’akintata ukhamaraki kumpañirupatsa takintata, ukhama siwa, qullirina forense qillqatapanxa. Jichhaxaakxata juk’ampi yatxatañatakixa, tunka fiscales ukhamaraki forenses yatxatirinakawa yatxataskapxani.
 
HACE 10 DIAS  (Foto: http://abyayala.tv.bo)
 “Phisqha jiwayiri jaqinakaruwa katuntapxtha, jupanakaxa akhama sutininakawa: Carlos Mamani, Carlos Castro, Julián Pinto, Paulino Laime, Clemente Colque, jupanaxa katuntatäxapxiwa ukhamaraki jupanakaxa declaraciones uksa mayt’askarakiwa” sasinawa, Fiscal General jupasa yatiyani.
(Qillqirinaka: Felix y Franz Layme)

26 agosto 2016

Viceministro cooperativizata mineronakaxa jiwayxapxatayna

Viceministro Illanes jupaxa mä parlthapiwi jikiñatakiwa Panduro ukjaru sarawayatayna. Ukhamaruwa Viceministro tataruxa katunxapxatayna, ukata “rehén” uka cooperativizata qhuyana irnaqirinakaxa apasxapxatayna. Inawa qawqha yatiyawtuqisa uka jilïriru antutxapxañpataki mayisipxkatayna.


Ministro de Defensa jupaxa “patakata pataka pä tunkaniwa katuntatanakaxa minero utji” sataynawa. Ukhamarusa “uka ch’axwirinaka p’iqt’irinakapasa ukhamaraki nuwkämi jiwayirinakasa uñt’aratawa,” sataynawa. “Akaxa janiwa ukhamakïkaspati, juchapaxa uñt’ayatäñapawa” sataynawa. Ukatsa uka cooperativizata qhuyanakana irnaqirinakana p’iqt’iriinakapaxa janiwa jiwatana janchipsa antutaña munkapxataynati. “Ukaxa chiqpaha criminal ukhama uñt’atatawa, uka p’iqt’irinakana luratapaxa” sataynawa.
Cooperativistas qhuyanakana irnaqirinakaxa aliqata usunuqkasawa viceministro jiwayapxatayna. Ukatxa mä thakhi k’uchuru liwintanipxatayna, jichha arumirjawkiwa jiwatana janchipxa aptanxapxatayna.

Jichhaxa Viceministro Illanes jupana janchipxa Palacio de Gobierno ukana tumpapxani, siwa. (Datos del Periódico. La Razón, 29/08/16)

Bartolina Sisa Vargas awichana yuriwipa

Pä tunka pusini lakani phaxsina, mä waranqha paqallqu pataka phisqha tunka kimsani maranwa, Bartolina Sisa Vargas mamaxa comundad Oquiri, municipio Sapahaqui, Provincia Loayza markana yuriwätayna.

Amthapisaxa pasiri maranakanxa españoles janq’u jaqinakana irnaqxayatawa aymaranakaxa apnaqatätayna. Arxatiri kamachinakaxa janiwa utjkataynati, kuna juk’asa utjchixa janiwa yäqatäkataynati ukhamaraki phuqhapxkataynati. Bartolina mamaxa aljasiñanaka apnaqasiñampiwa sarnaqasirïtayna. Awki taykapana yatichawätarjama. Sañäni: Inala mama, t’ant’a, muxsa achunaksa aljaniriwa qhathunakaru sarirïtayna. Ukhamatwa wilasa masinakasaru t’aqhisiri uñjirïtayna.

Bartolina Sisa, mamaxa jach’a qamasani, p’ikhu amuyt’ani, q’apha warmïtapatwa españoles jaqinakaru, ñanqhachiri uñjasawa, ch’axwañataki sartasiwayatayna. Ispañulanakaxa jani aymarakanaru juk’ampi takichasxañapataki, ukhamäkipanwa Tupak Katari achachilampi uñt’asisaxa, chacha warmiwa mayacht’asipxatayna. Aymaranakaru wila wartawinakampi kawkhansa unxtasiwáñataki.
 
Bartolina Sisa, del artista Vargas Cuellar 71
Jichhaxa Oquiri markaru purisaxa, Graciela Villca, Bartolinas warminakana tama irpirixa, pachpa markana jakasiri kullakawa Bartolina mamana nayra pacha utapa, uñacht’äniwayistu ukhamaraki jach’a Qarqa Q’awa imantasiñapasa janq’u jaqinakampi jani katjayasiñataki sarnaqawinakasa uñchat’ayanistu. Uka kikipa thakhi sarnaqawinakapa kawkhansa pachasa pist’ata irnaqawayki, ukjanaksa.
Suma uñakipasaxa yaqhipa pankanakanxa janiwa chiqa Bartolina Sisa mamana yuriwipa, jakawipasa qillqatakiti, yaqhipa arunakaxa q’iwikipatawa jani ukaxa janiwa phuqhatäkarakisa.

Sonia Quispe aymara warmjamaxa Provincia Loayza puriwaythwa, Municipio de Sapahaqui, comunidad Oquiri ukakama puriwaythwa. Bartolina Sisa awichana markaparu, jak’ata uñjaniñataki, ukhamaraki jikisiniñataki pachpa markana jakasirinakampi jikiñatakisa puriwaythwa, siwa. (Qillqiri: Sonia Quispe)

21 agosto 2016

Sahara ch’alla türmina lamara pata Amazonas ch’amanchiri

Javier Peláez 18 de agosto de 2016

Sähara ch’alla uraqixa, uraqpacha, thanqha jach’upuniwa, siwa. Maysatxa Amazonas ancha phuthuti uraqixa niya ukhama jach’arakiwa, llä tunka markananakana muyuntata, siwa.
Uka pä jach’a uraqixa, uñjataxa, uraqpachana mayja mayja uraqixa mä jach’a lamarana jaljatawa, ukhampachasa aynjasipxkaspasa ukhama, utjirinakapa k’achaki turkt’asirïtayna, ukhama NASA ukana walpuni uñjasa amuykipaskapxi, siwa.

Khä 2006 marana, qasiwi phaxsina uka Estados Unidos  Alaxa Pachata yatxatirinakampi ukhamaraki Francia markana yatxatitinakapampixa  CALIPSO sata satélite Alaxa Pacharu, ukxata uraqpachana juk’ampi yatxatañataki, antutt’apxatayna.
CALIPSO ukana, 2007 marata 2013 marakama uñjatanakapaxa, kunjamasa, sapa mara, 180 waranqwaranqa tonelada ch’alla türmixa uka wasära uraqita thayana apatata, uka lamara patnama sarantawayirïtayna, uka yatitañatakiwa wakisitayna.

Ukjataqi türmitxa 27 waranqwaranqa tonelada ukjawa Sáhara ukjata Amazonas ukjakamaxa türmixa, sapa mara, purirïtayna.
Uka Türmixa ancha jisk’a, jani uñjkaya türmïtaynawa, ukatsa walja thayana phust’asa apata türmïtaynawa, ukaxa ukhama satélite makinampikiwa Alaxa Pachatpacha uñjañjamätayna.
Sunsu amuyusanxa, uka africano wasära ch’alla türmixa, Amazonas ukakama puritapaxa janiya walïkchispati, sañjamawa. Ukatsa janiwa ukhamäkiti, jani amuykaya wasäraxa wali aski thayampi, uka wali ch’uxña ukhamaraki junt’u amirikanu uraqinru,  apayaskirïtayna: Ukaxa fósforo, satawa. 

Uka Sáhara wasäraxa wali fósforo ukaniwa, siwa. Ukaxa junt’u uraqinakaru wali ch’amamnchiriwa, ukata ukasa utjchixa jank’akiwa ancha jallüpanxa uksa uraqixa apt’asxarakiri, siwa. Ukana uma walpuni sarantxïpanxa, alinakataki wakiskiri fósforo ukxa, umaxa q’ala pasiwayxirïtayna. Ukxa jawira manqhanakaruwa umaxa q’ayruntxiri, siwa. Akanwa uka Sáhara türmixa uka fósforo ukxa wasitata puriyxirïtayna.

CALIPSO ukana mä yaqha yatxatatapaxa, uka uñaratapanxa, uka ch’alla türmixa, niya k’ari katuyawa, janiwa ina khuskhakïkiti, mayja mayjawa, uka 2007 ukhamaraki 2011 maranakaxa 85% ukhamawa mayjt’atayna. Ukatakiwa Sahel ukäspawa, siwa, uka sayt’u wak’jama waña uraqixa uka Sáhara ukjata aynachankiwa, ukawa ch’alla türmi apañatakixa wakiyi, siwa. Aka Sahel ukana jallki ukjaxa, ch’alla türmixa juk’akiwa, ukatwa juk’aki 

ch’alla türmixa Amazona ukaru sarxaraki, siwa. (Akaxa kawkhankisa ukasa:  NASA Satellite Reveals How Much Saharan Dust Feeds Amazon’s Plants Yaqhipaxa, janiwa ukhamäkiti, k’ariwa, asta mayst’ayaskiwa, sirisa utjarakiri. Janisa kunasa lurxañjamawa) (Qillqaqiwa ukhamaraki wakicht’iwa: Félix Layme Pairumani).