Javier Peláez 18
de agosto de 2016
Sähara ch’alla uraqixa, uraqpacha, thanqha
jach’upuniwa, siwa. Maysatxa Amazonas
ancha phuthuti uraqixa niya ukhama jach’arakiwa, llä tunka markananakana
muyuntata, siwa.
Uka pä jach’a uraqixa, uñjataxa, uraqpachana mayja mayja uraqixa mä jach’a
lamarana jaljatawa, ukhampachasa aynjasipxkaspasa ukhama, utjirinakapa k’achaki
turkt’asirïtayna, ukhama NASA ukana
walpuni uñjasa amuykipaskapxi, siwa.
Khä 2006 marana, qasiwi phaxsina uka Estados
Unidos Alaxa Pachata
yatxatirinakampi ukhamaraki Francia
markana yatxatitinakapampixa CALIPSO sata satélite Alaxa Pacharu, ukxata uraqpachana
juk’ampi yatxatañataki, antutt’apxatayna.
CALIPSO ukana, 2007 marata 2013 marakama uñjatanakapaxa, kunjamasa, sapa
mara, 180 waranqwaranqa tonelada
ch’alla türmixa uka wasära uraqita thayana apatata, uka lamara patnama sarantawayirïtayna,
uka yatitañatakiwa wakisitayna.
Ukjataqi türmitxa 27 waranqwaranqa tonelada ukjawa Sáhara ukjata Amazonas ukjakamaxa türmixa, sapa mara, purirïtayna.
Uka Türmixa ancha jisk’a, jani uñjkaya türmïtaynawa, ukatsa walja thayana
phust’asa apata türmïtaynawa, ukaxa ukhama satélite
makinampikiwa Alaxa Pachatpacha uñjañjamätayna.
Sunsu amuyusanxa, uka africano
wasära ch’alla türmixa, Amazonas
ukakama puritapaxa janiya walïkchispati, sañjamawa. Ukatsa janiwa ukhamäkiti,
jani amuykaya wasäraxa wali aski thayampi, uka wali ch’uxña ukhamaraki junt’u amirikanu
uraqinru, apayaskirïtayna: Ukaxa fósforo, satawa.
Uka Sáhara wasäraxa wali fósforo ukaniwa, siwa. Ukaxa junt’u
uraqinakaru wali ch’amamnchiriwa, ukata ukasa utjchixa jank’akiwa ancha
jallüpanxa uksa uraqixa apt’asxarakiri, siwa. Ukana uma walpuni sarantxïpanxa,
alinakataki wakiskiri fósforo ukxa,
umaxa q’ala pasiwayxirïtayna. Ukxa jawira manqhanakaruwa umaxa q’ayruntxiri,
siwa. Akanwa uka Sáhara türmixa uka fósforo ukxa wasitata puriyxirïtayna.
CALIPSO ukana mä yaqha yatxatatapaxa, uka uñaratapanxa, uka ch’alla türmixa,
niya k’ari katuyawa, janiwa ina khuskhakïkiti, mayja mayjawa, uka 2007
ukhamaraki 2011 maranakaxa 85% ukhamawa mayjt’atayna. Ukatakiwa Sahel ukäspawa, siwa, uka sayt’u wak’jama
waña uraqixa uka Sáhara ukjata
aynachankiwa, ukawa ch’alla türmi apañatakixa wakiyi, siwa. Aka Sahel ukana jallki ukjaxa, ch’alla
türmixa juk’akiwa, ukatwa juk’aki
ch’alla türmixa Amazona ukaru sarxaraki,
siwa. (Akaxa kawkhankisa
ukasa: NASA Satellite
Reveals How Much Saharan Dust Feeds Amazon’s Plants Yaqhipaxa, janiwa ukhamäkiti, k’ariwa, asta mayst’ayaskiwa, sirisa
utjarakiri. Janisa kunasa lurxañjamawa) (Qillqaqiwa ukhamaraki wakicht’iwa: Félix
Layme Pairumani).