21 agosto 2016

Sahara ch’alla türmina lamara pata Amazonas ch’amanchiri

Javier Peláez 18 de agosto de 2016

Sähara ch’alla uraqixa, uraqpacha, thanqha jach’upuniwa, siwa. Maysatxa Amazonas ancha phuthuti uraqixa niya ukhama jach’arakiwa, llä tunka markananakana muyuntata, siwa.
Uka pä jach’a uraqixa, uñjataxa, uraqpachana mayja mayja uraqixa mä jach’a lamarana jaljatawa, ukhampachasa aynjasipxkaspasa ukhama, utjirinakapa k’achaki turkt’asirïtayna, ukhama NASA ukana walpuni uñjasa amuykipaskapxi, siwa.

Khä 2006 marana, qasiwi phaxsina uka Estados Unidos  Alaxa Pachata yatxatirinakampi ukhamaraki Francia markana yatxatitinakapampixa  CALIPSO sata satélite Alaxa Pacharu, ukxata uraqpachana juk’ampi yatxatañataki, antutt’apxatayna.
CALIPSO ukana, 2007 marata 2013 marakama uñjatanakapaxa, kunjamasa, sapa mara, 180 waranqwaranqa tonelada ch’alla türmixa uka wasära uraqita thayana apatata, uka lamara patnama sarantawayirïtayna, uka yatitañatakiwa wakisitayna.

Ukjataqi türmitxa 27 waranqwaranqa tonelada ukjawa Sáhara ukjata Amazonas ukjakamaxa türmixa, sapa mara, purirïtayna.
Uka Türmixa ancha jisk’a, jani uñjkaya türmïtaynawa, ukatsa walja thayana phust’asa apata türmïtaynawa, ukaxa ukhama satélite makinampikiwa Alaxa Pachatpacha uñjañjamätayna.
Sunsu amuyusanxa, uka africano wasära ch’alla türmixa, Amazonas ukakama puritapaxa janiya walïkchispati, sañjamawa. Ukatsa janiwa ukhamäkiti, jani amuykaya wasäraxa wali aski thayampi, uka wali ch’uxña ukhamaraki junt’u amirikanu uraqinru,  apayaskirïtayna: Ukaxa fósforo, satawa. 

Uka Sáhara wasäraxa wali fósforo ukaniwa, siwa. Ukaxa junt’u uraqinakaru wali ch’amamnchiriwa, ukata ukasa utjchixa jank’akiwa ancha jallüpanxa uksa uraqixa apt’asxarakiri, siwa. Ukana uma walpuni sarantxïpanxa, alinakataki wakiskiri fósforo ukxa, umaxa q’ala pasiwayxirïtayna. Ukxa jawira manqhanakaruwa umaxa q’ayruntxiri, siwa. Akanwa uka Sáhara türmixa uka fósforo ukxa wasitata puriyxirïtayna.

CALIPSO ukana mä yaqha yatxatatapaxa, uka uñaratapanxa, uka ch’alla türmixa, niya k’ari katuyawa, janiwa ina khuskhakïkiti, mayja mayjawa, uka 2007 ukhamaraki 2011 maranakaxa 85% ukhamawa mayjt’atayna. Ukatakiwa Sahel ukäspawa, siwa, uka sayt’u wak’jama waña uraqixa uka Sáhara ukjata aynachankiwa, ukawa ch’alla türmi apañatakixa wakiyi, siwa. Aka Sahel ukana jallki ukjaxa, ch’alla türmixa juk’akiwa, ukatwa juk’aki 

ch’alla türmixa Amazona ukaru sarxaraki, siwa. (Akaxa kawkhankisa ukasa:  NASA Satellite Reveals How Much Saharan Dust Feeds Amazon’s Plants Yaqhipaxa, janiwa ukhamäkiti, k’ariwa, asta mayst’ayaskiwa, sirisa utjarakiri. Janisa kunasa lurxañjamawa) (Qillqaqiwa ukhamaraki wakicht’iwa: Félix Layme Pairumani).

0 comentarios:

Publicar un comentario