30 junio 2017

TITI QAQA QUTAXA, JICHHA URUNAKAXA USUTAPUNISKATAYNAWA

Niya taqinisa yatxtanwa. Titi Qaqa sutini qutaxa pata thaya uraqinxa Bolivia ukhamaraki Perú markankiwa, uka pä marka chika taypina niya payaru jaljatäkaspasa ukhamawa. Nayrapachanakaxa jaqi aru, pukina arunaka parlt’asirinakawa uka Qullana Quta lakanakana jakasipxatapa.
 
https://upload.wikimedia.org
Jichhaxa mayaxa aymara sata; pukina aruxa chhaqhata; janiwa arsurinakapaxa ujkxiti. Ukhampachasa jani jaqini aruxa, jaqi aruninakana runa simi aruninakana arsutäskarakiwa, kaskilla aru arsurinakasa arsuskapxarakiwa. Uka arunakaxa qullunaka, jawiranaka, uraqinaka kunaymana yänakampchika arsutakïskiwa.
Aymara arunxa yaqhipa arunakaxa janiwa amuyañjamäkiti, ukhamäpanxa aymara arst’asirinakaxa munkiri jani munkiri aymararu tukuyapxtana, qhichwanakasa ukhama lurapxaraki. Uka quta lakanakana janisa yaqha arunakaxa nayra pachaxa parlatäkaspana ukhamaki amuyxapxtana. Bolivia markasanxa, PUQUINA aruxa utjkaspasa ukhama marka irpiri tukuri jaqinakasa Tayka Kamachina qillqantapxatayna, jichhaxa qhananchamaya sataxa janiwa kamachañsa yatkxapxiti.


Pasiri urunakaxa Puno marka jak’ana jakasiri Gran Unidad Escolar San Carlos yatiña utana yatiqiri jisk’a imilla yuqalla wawanakaxa Titi Qaqa quta jak’anakana utjirinaka julli (fotografía) taypiwa uñacht’ayapxatayna. Jichha uka quta lakanakana jakasirinakasa, uka jak’a jawira lakanakana jakasirinakaxa kunjamsa q’añunakampi warantasaxa ñanqhachaskapxi ukanakwa uñacht’ayapxatayna.
http://i1.trekearth.com

Ukhama qhananchaxa Perú markankiri Anapia markana yatiqiri wawanakawa jullinaka wakicht’ayasaxa mä julli qhathu wakicht’ayasaxa markachirinakaru jawsthapipxatayna. Chiqpachapuniwa uka qhathuruxa Perú marka irpirinakaxa purintapxatayna, qhanpachaxa Oficina Desconcentrada del Ministerio de Relaciones Exteriores de Puno, Iván Silva Rivera, jupana yanapt’apampixa uka amtaxa “Qotamamau Jimaski - Madre Lago Muriendo” (Quta Mamawa Jiwaski) ukhama arunakampiwa phuqhasitayna. Ukhama sasawa LOS ANDES Puno markankiri yatiyirinakaxa willka kuti 29 urükïpana qhananchapxi.
 
https://locuraviajes.com
Chiqpachasa Titi uñtani wiñaya Qullana Qutaxa qhanpachapuniwa kunaymana t’unanakampixa yanqhachatäski. Titi Qaqa qutaxa jichha urunakaxa usutapuniskiwa, uka Quta Mama usutäpanxa umana jakasiri alinakasa, uri uywanakasa llakiskañawa jiwaraski, chhaqhtaski. Jiwasanakaxa Quta Mama qullt’añatakixa kunsa luraskapxtana?

Qillqiri: Vitaliano Huanca Torrez, 06/29/2017

27 junio 2017

QULLCHANI UKJANA KATUNTANTANAKA KATUQT’APXANI

Foto: www.la-razon.com Llätunkani Chilina katuntatanaka 

Jichha urukamaxa khaya Chile markana ina ch’usata katuntata jist’antata llätunka markachiri masinakasaxa niyawa antutmuchutaxapxani sasawa Hector Arce irpirixa qhananchi. Kunaymana juchanakampi ina ch’usata k’arintata llätunkani jilatanakaxa, 100 uruwa uka marka Alto Ospicio sutini wati utana jist’antata t’aqhisiskapxi, ukhampachasa pasiri phachhanaxa antutmuchuñatakiwa qhananchawayapxäna, ukhamäñapatakixa niya 50.000 $us ch’uxña qullqi paylañapawa sapxarakitaynawa. Jichhaxa uka qullqixa wakicht’ayatapanxa, masurkamaxa janiwa churañjamäkataynati, jichhüruwa ukja qullqi marka masinakasa antutmuchxapxañapatakixa payllatäxani. Uka paylla katuqapxïpanxa marka masinakasaru katxasirinakaxa jank’akiwa antutmuchunxapxañapa. Ukhama sasaxa waljani irpirinakasawa qhananchapxaraki.
 
http://static.wixstatic.com
Ukhama arsutanaka phuqhasxipanxa Bolivia marka irpirinaka ukhamaraki katuntata wila masinakapampiwa Qullchani jisk’a markana katuqt’apxani. Ministro de Justicia Hector Arce irpirixa wara uruwa marka masi jilatanakaxa markasa uraqiru purinxapxani sataynawa. Jiwasa marka ministro irpirisaxa, Chile marka palla pallanakaxa –Pisiga markata apanisaxa Wara sutini wayq’ukamawa puriyanipxani– sataynawa. Niya Qullchani jisk’a markaru mantanxapxipana 9 marka masinakasaxa wali munasiña chuymampi katuqt’atäxapxchispa.
 
https://assets.metrolatam.com Katuntatanaka phamïllapawa
Chile markankiri arxatirinakampi irpirinakapampixa, lunthata, jisk’achasirinaka ukhamaraki illapaña yänaka apt’atawa mantanipxi sasawa k’arintapxatayna. Ukhama juchanaka apxatasaxa, kimsa mara jist’antaña amtapxatayna, uka amta jani phuqhañjamäpanxa Chile alismuchutapxañapawa sasina juchanchapxatayna. Janira markaparu kutt’asaxa 48,000 $us ch’uxña qullqi jaytawayapxañapatakiwa qhananchapxatayna. Bolivia marka awtunakampiwa contrabando apnaqirixa Chile markaru mantanipxi sasakiwa k’ari arunakampixa jisk’achapxatayna.
 
www.laprensa.com.bo Jupaxa Dr. Arce jilïriwa
Maysatuqitxa Rene Martinez, Ministerio de la Presidencia irpirixa, uka 9 marka masinakasaxa markasaru mantanipxani ukspachaxa markasa irpirinakawa katuqt’apxani, ukatxa wila masinakapampiwa jikisipxarakini.
Ukhama pani palla palla ukhamaraki paqallquni Aduana ukana irnaqirinakaxa achuqa phaxsi tunka llatunkani urukipanxa khaya qurpa uraqina katuntatapxatayna. Uka uruta jichha urukamaxa pataka uruxiwa, sasina irpirinakaxa qhananchapxi.
Aka yatiyaxa La Razon Digital 06/27/2017 ukana qhananchataru uñxatt’asa wakicht’ayatawa. (Qillqiri: Vitaliano Huanca Torrez).


22 junio 2017

MARA T’AQA Andino Amazónico

225 DEL QUINTO SOL
Juta sariri pacha

Martha Gonzales  MAMA

Aymaranakatakixa, Pachaxa: jutsariri PACHAWA, (“jutaña-saraña”, “saraña-jutaña”). Jutsariri pachaxa, aka pachana inasa mä chiqata sartasina muytasa muytasa juta sarkaspa, ukhamawa amuyunxa.

Qallarasaxa, saräwipana janiwa tukuyanïkiti, janirakiwa mä mara sapakisa utjkarakiti, janirakiwa machaqäkisa mirq’ïkisa. Mäkipiri pachaxa, jaka jant’akuwa, jaka jant’akuxa chhijnuqa juta sariri pachawa, ukatawa qhipha nayra uñtasisa sarnaqaña, sasinasa saraktanxa.
 
Illimani willjta (FOTO:FLP)
Mara t’aqa phaxsina juta sariri pachaxa maya muyti, uka phaxsita kutjtani, ukjata yaqha maraxa qalltani, ukata mara t’aqa sata. Aka phaxsinxa, mä urunxa Inti Tataxa uraqi pachatxa sinti jayankiwa, inasa uraqi pachampi alaxa pachampixa t’aqaskaspa ukhamawa.


(FOTO: Martha Gonzales Cochi)


Ukampisa uka urunaki wasa ch’amaxa utjarakispa, wasa qamasasa, wasa ch’iwisa, ukata qutuchasiñasa suyañasa wakisi. ¿Kunataki? Jutiri willkana ajayupa katuqañataki, ajayupampi, qamasapampi ch’amanchasiñataki, ukhamïpana, Tata Intixa willjtankani ukjaxa, taqinisa taqi chuymampi katuqapxañäni, Jallalla sasina, munata jila kullakanaka.
Aurora de Isla del Sol (FOTO:FLP)


(Que las fuerzas y energías renovadoras del cosmos nos acompañen en este WILLKA KUTI, que los humanos seamos capaces de armonizar y relativizar estas fuerzas con aromas y sabores que deleiten al Cosmos siempre en la búsqueda del vivir bien. Muchas felicidades hermanas y hermanas) (Mama Martha Gonzales Cochi)

21 junio 2017

ISLA QHANASKIYA - TIRASKA: Titi Qaqa quta manqhana yatxatawinaka


Pasiri tunka paqallquni sawaru uruna aka mara t’aqa phaxsina, pä waranqa tunka paqalquni maranxa, Tiraska markana, khaya Municipio Puerto Pérez ukana, mä tama, Boliviano-Belga, yatxatirinakawa quta manqharu yatxatiri mantawäpxatayna. Ukaxa Christophe Delarere ukhamaraki Marcial Medina uka amtawi irpirinakaxa, uka quta manqharu mantasa yatxatatanakaxa, uka markaru yatiyawäpxatayna.


Kunjamasa, kunjamänsa, kunasa utji, uka Isla Qhanaskiya Tiraska markanxa, ukanaka yatiyapxatayna. Uka yatxatatanakanxa, siwa: Qhanaskiya Isla ukaxa, khä waranqa mara nayra pachanxa, Tiwanaku wak’anakaru luqtañchaqächispana, ukhama amuyapxatayna. Ukaxa saña munarakiwa, kunja wwakiskirïtaynasa jakañatakixa uka qulläna qutachaqaxa, ukhama siwa.


Uka markankirinakaxa wali kusisitawa uka uru amtawayapxi. Juk’ampi ch’amanchata sarantaskañataki. Uka jikita yänakaxa aymara markana sarnaqawipa wali ch’amanchi, sapxiwa. Ukhamata khitïpxtansa, kunäpxañänisa uksa ch’amanchistani, sapxiwa. Uka quta manqharu manatasa jikinita yänakaxa, uka pä museo (arqueológico y etnográfico) ukaruwa, ch’amanchañapataki, uskutäni, sapxiwa.  Ukhamata uka markana turismo ukasa wali ch’amani sartañapataki.


Ukatsa, Tiraska ukhamaraki Municipio Puerto Pérez, ukanxa mä film (película documental) "Los Secretos Hundidos del Titicaca" uka uñjawayapxatayna. Ukaxa Isla del Sol, Titi Qaqa khaya araxtuqina, Q’uwa jach’a qutana lurapxatayna. (I. Callizaya - 2017)