28 diciembre 2018

Awyunaka Taypi Llankana uñacht'ayapxi


Wali amunuta sawt’ata, ukhamaraki wali kusa, aliqata kisayata awayunaka uñacht’ayapxi. Uka awayunakaxa aliqata iwija t’arwata ukhamaraki wali yatiña amuyuni tiñirt’asa sawt’atawa. Sawuri mamanakana wali amuyt’asa sawurt’atawa.
Laymi Payrumanina apst'ata phuthullanakawa

Tawaqunaka, warminakana sawurt’atata, Ukhamaraki warminaka chachanakawa uka awayunakaru q’ipt’asita ukhama musiñu jani ukaxa salliwa sata thuqhurt’apxi. Jani awayuru q’ipt’ataxa janiwa musiñu thuqhupxkaspati. Awayuxa warminakansa tawaqunakansa warminakansa musiñu thuqhuñatakixa wali uñaqatapuniwa.

Ukhama, Taypi Llanka jisk’a markana uñjaniwaytha. Ukaxa Pataka Amaya aynacha ukjankiwa. Khaya Aruma Suyuna. Uka markanakaxa niya Sika Sika marka jak’ankiwa. 

Ukhama awayunaksa musiñu thuqhusa khuysa aksa, aliqata yatsuta, thuqht’añanaksa, aka Navidad phunchawina thuqht’añatakiwa aliqata wakichäsipxatayna. 


Uka isinakasa, thuqhurinakasa marani tatana mamana achikata ukhamaraki jariyatawa, awayunaksa kunjama sartaña jani ukaxa thuqhuñsa wakichäsipxatayna, uka maraninakasa markapana mayitaparjama wakiyapxirïtayna.

18 junio 2018

WALIKI MUNATA, UÑCH’UKITA, AXSARATA

Jichha mara t’aqa phaxsi (junio) 11 uruxa CINEMATECA ukanxa Campaña Boliviana por el Derecho a la Educación ukankirinakaxa, por una educación inclusiva, equitativa y de calidad: escuelas sin violencia amuyu irpirinakawa Promotor Cultural de Tiwanaku jupanakata amtasiñatakixa mä documental uñacht’ayapxana. Uka video uñtaña tukuyasaxa, Miguel Flores, Ageda Quispe Huanca, Gabino Quispe Huanca,  Jorge Chambi, Fermín Apaza, Miguel Limachi, Casimiro Layme, Genaro Clares jilatanakaruwa mä jisk’a paylla (distinción) churawayapxana, jisk’a paylla katuqirinakaxa sapa mayniwa qhanancht’awayapxana. Ukhama uñacht’ayawi  chikaxa Manifiesto de Murupilar sutini ch’amanchirinanakarusa waqaycht’awayapxarakinwa. Maysatuqitxa, ukhama amta irptirinakaxa David Aruquipa, Yanela Vargas, Javier Reyes jupanakawa wakisiyapxarakitayna. Ukhama utjañapatakixa, taqina yatiñasatakixa khaya maranakata amtañawa wakisi.


JAVIER REYES ARAMAYO, un ángel dentro el pueblo aymara

Khaya 1970 mara tukuyana Tiwanaku markankiri yupaychaña uta irpiri tatakuranakaxa, Tiahuanacu, Guaqui, Taraco, Desaguadero, San Andrés, Jesús de Machaca ayllunakana jakasiri tawaqu waynanakaruxa mä cursillo sutini tantachawiruwa jawillt’apxitana. Uka tantachawiru sarañatakixa Sindicato irpirinakapana waqaycha qillqasa apt’atkamawa puripxañapana, chiqasa ukhamapunirakirinwa, ukatakixa sapa comunidad ukana taqiniwa asamblea tantachawina Tiwanaku markaru sarañapatakixa mä aval sutini qillqa churapxitana.


JUSTINO QUISPE BALBOA 
Ukhama suxta markata saririnakaxa niya kimsa tunkaniwa mallkunakapana (secretario general) qillqapasa apt’ata, juyranakasa, chuwasa, wisllallasa, jaruchisa, ikiñasa q’ipt’atawa purintapxiritha. JIlkata Javier Reyes jupawa wali munasiñampi katuqt’apxitana, jupaxa Gustavo Iturralde, Jaime Zalles, José Ross, José Henestrosa, Mariano Alique jupanakampi chikawa uka parroquia utana qamapxatayna. Chukiya markatxa yaqha tawaqu waynakaxa yanapiri jutapxarakitaynawa, ukanxa Gloria Gonzales kullakampi chikaxa qulliritaki yatiqirinakaxa UMSA ukatsa jutapxarakitayna.


POBLACIONES INVOLUCRADOS (https://ipfs.io)
Uka tantachawi qalltañatakixa alaxpachankiri Awkita mayt’asisaxa phisqa uruwa amuyt’asa aruskipasaxa qamart’awayapxiritha. Phisqha arunxa, suxta markata jutirinakaxa uñt’asipxtha, aruskipapxtha, nayrapacha qalata lurata laqayanaka uñakipasawa muspharapxiritha. Ukatakixa tata Jawichuxa juk’ampi amuyt’ayapxitäna, jupaxa arquitectura precolombina ukxata sumpacha yatxatiritaynawa. Mayni tawaqu waynanampi uñt’asisaxa, nayrapachaxa marka masinakasaxa kunjamsa jakasipxatayna, jichhaxa kunjamsa jakasiskapxi, akata
uksaruxa   kunanakasa   luraña   wakisispa   taqi   ukanaka   amuyt’asaxa aruskipt’awayapxiritha.

VARIOS PROMOTORES CULTURALES EN CORPA (Foto: FLP)
Tantachawi tukt’ayasaxa, sapa mayniwa pachpa ayllunakaparu kutiwayxapxtha. Qhipa urunakaxa walja kuti tantachasisaxa kullaka jilatanakaru yanapañampiwa qallantapxiritha.   Mayninakaxa   quqa   ayruyañampi,   yaqhanakaxa   aymarata kastilla   aruta   qillqaña   uñaña   yatichasa,   sañu   luraña   yatichasa,   isi   luraña yatichasa,   amuyunaka   wakichayasawa   qallantawayapxiritha.   Mayninakaxa
pachpa   ayllunakana,   yaqhanakaxa   Chukiya   marka   jach’a   yatiña   utanakana, Estado  tantachawi   taypinakana ch’amanchawayapxayatha,   yaqhipanakaxa jichhakamasa   pachpa   amuyumpi   irnaqaskapxakiwa.      qhawqhanixa
janirakiwa jiwasampi chikäxapxiti.

GUAQUI, Facundo Espejo en la Banda ESPECTACULAR BOLIVIA (Foto: FLP
Ukhamawa juk’ata juk’ata aski amuyunakaxa khaya maranakana qalltawayana. Jichha urunakaxa Mallku Taykampi chikaxa Jilaqata, jilïri Mallku, Jach’a Mallku irpirinakaxa wali yäqataxiwa, janiwa nayrapachjama jisk’achataxapxiti, aymara aru   qillqañasa  Estado  Plurinacional  ukana   yäparu   waqaychataxiwa,   janiwa
nayrapachjama chhaqtañapataki uñisitaxiti. Aymara amuyu taqi lurañanakasa, yapunakasasa,   uywanakasasa   jach’a   markanakana   yäqataxiwa.   Jiwasa amuyuta   p’inqasiri   thakhisata   payimuchirinakasa   utjpana,   ukhampachasa jupanakaxa juk’anikipxiwa, mä qhipüru amuytatasisina kutiniskapxaniwa.
Ukapachanakaxa,  Justino   Quispe   Balboa,   Felix   Layme   Pairumani,   Gabino Quispe Huanca, Ageda Quispe Huanca, Miguel Flores Acarapi, Paz Jimenez Flores,  Agustin   Huanca,   Casimiro   Layme  Mamani,   Clara   Peñasco,   Marcela Layme, Adolfo Chambi, Simón Quispe, Francisco Calle Parra, Miguel Limachi jupanakata   jichhakamasa   amtatapuniskiwa.   Qhipa   maranakaruxa  Jorge Chambi,   Tomas   Flores,   Valentín   Mejillones  yaqhanakampi   chikawa purintapxana. Nayraqata  kimsa  tunkanita amtañaxa ukapacha qillqatanakana sutinakapa uñakipañaspawa.  Qhipjaru   purt’anirinakata   amtañaxa   juk’ampiwa, pataka patakanakaxapxiwa.


JESUS DE MACHACA (Foto: FLP)
Uka “purmuturkultural”  sutimpi   uñt’ata   kullaka jilatanakaxa, jiwasa markachiri masinakasanxa   wali   munatapxanwa.   UKhama   wali   munata   tawaqu   wayna kullaka   jilatanakaxa   marka   musunakana   pallapalla   milikunakana   puliku salqanakanxa wali uñch’ukita arkanaqata axsaratapxarakinwa.

Ukhama aski amuyuni kullaka jilatanakaxa Tiwanaku markana qalltawayasaxa, yaqha   suyunakaru   yaqha   ayllunakaruwa   ch’iqintawayxana.   Ukhamawa irpirinakapa chikaxa jisk’a tamanakasa taqituqina sartawayxapxana. Jichhaxa Bolivia  marka   irpirisa   jiwasa   jaqïxi,   yaqhipa   jilata   kullakanakaxa  Ministro irpirixapxi. Uka taypinxa jiwasa jisk’achiri chikasa yaqhipanakaxa jani sumpacha
amuyasisa   sartaskapxaraki,   ukhampachasa   ukanakaxa   juk’anikipxiwa. Paqallqtunka   maranakana   amuytatasiri   chikaxa   Aymara   Uraqina  Bolivia markansa Perú, Chile, Argentina markanakana juk’ampi waljanixapxtanwa.

DESAGUADERO.  (http://andina.pe). 

Ayllunakasata sayt’asiri arsusiri kullaka jilatanaka chikaxa, jach’a markana jakiri kullaka jilatanakata amtasiñaxa wakisirakiwa, yaqhipanakaxa España markatpacha puriniri jilatanaxa José Ross, Mariano Alique, Jose Henestrosa, José Luis Baixeras jilatanakaxa jichhakamasa sarnaqaskapxi, yaqhipanakaxa chhaqhataxapxiwa, jupanakata amtasiñaxa wakisiriwa. Bolivia markasana yuririnakaxa ukhamaraki,  Javier Reyes Aramayo, Gustavo Iturralde, Jaime Zalles, Maria Pedro Bross, yaqhanakampi. Jupanakawa nanaka chikaxa llakisiwayapxi, ch’amanchawayapxi, jichhakamasa jiwasa chikaskapxapunirakiwa.


TARACO (http://milapaz.travel)
Jichha urunakaxa utanakapanxa uka kullaka jilatanakaxa mä juk’anikiwa jakxapxi, mayninakaxa Pacha Mamana jarphipankxapxiwa. Wawanakapa allchhinakapasa tayja awki, jach’a mama jach’a tata amtasisaxa aski amuyunakapa phuqhaskapxpachati, jani ukaxa kunjamakixisa amuyunakapaxa. Taqi ukanakata uñakipt’añaxa wakisirixiwa. Aka qillqata uñxatt’irinakaxa taqi luratanakasata amtasaxa aymara pachpa arusata qillqt’apxasma, ukaxa Aymara Markatakixa wali askipunispawa. Jallalla!

QILLQIRI: Vitaliano Huanca Torrez
JAYMA DIGITAL
12/06/ 2018

03 junio 2018

Primer barco con carga boliviana llegó al Puerto de Ilo

Kiwi Arrow sutini trasatlántico jach’a yampuxa, qasawi phaxsi 26 urukipana Perú marka Ilu sutini lamarquta lakaruxa khaysa inti jalanta markatuqita purjaniña qalltana. Uka uruta aksaruxa Ilu marknama kunaymana yänakaxa Bolivia markaskama purjayanitaxani, ukaxa aymara marksatakixa wali kusiskañawa. 


Aka jullixa ASPB ukankirinakana qhananchatawa.

Jichha mara (2018) qasawi phaxsi 26 urukipanxa, Kiwi Arrow sutini trasatlántico jach’a yampuxa laqapuniwa Peru marka Ilu sutini lamarquta lakankiri markaruxa Bolivia markachirinakataki jathi q’ipinakasa khumt’ataxa suchnuqanitayna. 
Ukhama aski qhananchaxa Empresa Administradora de Servicios Portuarios de Bolivia (ASPB) irpiri tata David Sánchez jupawa qhananchanipxistu. Uka jach’a yampuxa sayt’uruxa 200 metro ukch’ataynawa, ukhamarusa 36.000 tonelada jathinaka aptiri yampuxa sapakutiwa jathi q’ipinaka Bolivia markachirmasinakasatakixa khumnuqanpachani.  
Akhama aski phuqhaña amtaxa Chile markankirinakampi jani juk’ampi jisk’ayasiskañatakiwa sasina tata David Sánchez irpirixa qhananchatayna. Ukhamarusa akhama aski phuqhaña amtaxa wiñayataki taqina amtakañatakiniwa. 
Ukhama amta phuqhañatakixa ASPB (Bolivia) ukhamaraki ENAPU (Perú) tantachawi ch’amanchirinakaxa maymaratpacha amtasawa jichhaxa phuqhaskapxatayna. Jallalla. 


(aka yatiyawia MIRADAS DEL SUR.COM 04/27/2018 ukana qhananchataru aymara aruru jaqipt’atawa).