Jichha mara t’aqa phaxsi (junio) 11 uruxa CINEMATECA ukanxa Campaña
Boliviana por el Derecho a la Educación ukankirinakaxa, por una educación inclusiva, equitativa y de
calidad: escuelas sin violencia amuyu irpirinakawa Promotor Cultural de Tiwanaku jupanakata amtasiñatakixa mä documental
uñacht’ayapxana. Uka video uñtaña
tukuyasaxa, Miguel Flores, Ageda Quispe
Huanca, Gabino Quispe Huanca, Jorge
Chambi, Fermín Apaza, Miguel Limachi, Casimiro Layme, Genaro Clares
jilatanakaruwa mä jisk’a paylla (distinción)
churawayapxana, jisk’a paylla katuqirinakaxa sapa mayniwa qhanancht’awayapxana.
Ukhama uñacht’ayawi chikaxa Manifiesto
de Murupilar sutini ch’amanchirinanakarusa waqaycht’awayapxarakinwa.
Maysatuqitxa, ukhama amta irptirinakaxa David
Aruquipa, Yanela Vargas, Javier Reyes jupanakawa wakisiyapxarakitayna.
Ukhama utjañapatakixa, taqina yatiñasatakixa khaya maranakata amtañawa wakisi.
![]() |
| JAVIER REYES ARAMAYO, un ángel dentro el pueblo aymara |
Khaya 1970 mara tukuyana Tiwanaku markankiri
yupaychaña uta irpiri tatakuranakaxa, Tiahuanacu,
Guaqui, Taraco, Desaguadero, San Andrés, Jesús de Machaca ayllunakana
jakasiri tawaqu waynanakaruxa mä cursillo
sutini tantachawiruwa jawillt’apxitana. Uka tantachawiru sarañatakixa Sindicato irpirinakapana waqaycha
qillqasa apt’atkamawa puripxañapana, chiqasa ukhamapunirakirinwa, ukatakixa
sapa comunidad ukana taqiniwa
asamblea tantachawina Tiwanaku markaru sarañapatakixa mä aval sutini qillqa churapxitana.
Ukhama suxta markata saririnakaxa niya kimsa
tunkaniwa mallkunakapana (secretario
general) qillqapasa apt’ata, juyranakasa, chuwasa, wisllallasa, jaruchisa,
ikiñasa q’ipt’atawa purintapxiritha. JIlkata Javier Reyes jupawa wali munasiñampi katuqt’apxitana, jupaxa Gustavo Iturralde, Jaime Zalles, José Ross,
José Henestrosa, Mariano Alique jupanakampi chikawa uka parroquia utana qamapxatayna. Chukiya
markatxa yaqha tawaqu waynakaxa yanapiri jutapxarakitaynawa, ukanxa Gloria Gonzales kullakampi chikaxa
qulliritaki yatiqirinakaxa UMSA
ukatsa jutapxarakitayna.
Uka tantachawi qalltañatakixa alaxpachankiri Awkita
mayt’asisaxa phisqa uruwa amuyt’asa aruskipasaxa qamart’awayapxiritha. Phisqha
arunxa, suxta markata jutirinakaxa uñt’asipxtha, aruskipapxtha, nayrapacha
qalata lurata laqayanaka uñakipasawa muspharapxiritha. Ukatakixa tata Jawichuxa
juk’ampi amuyt’ayapxitäna, jupaxa arquitectura
precolombina ukxata sumpacha yatxatiritaynawa. Mayni tawaqu waynanampi
uñt’asisaxa, nayrapachaxa marka masinakasaxa kunjamsa jakasipxatayna, jichhaxa
kunjamsa jakasiskapxi, akata
uksaruxa
kunanakasa luraña wakisispa
taqi ukanaka amuyt’asaxa aruskipt’awayapxiritha.
Tantachawi tukt’ayasaxa, sapa mayniwa pachpa
ayllunakaparu kutiwayxapxtha. Qhipa urunakaxa walja kuti tantachasisaxa kullaka
jilatanakaru yanapañampiwa qallantapxiritha.
Mayninakaxa quqa ayruyañampi, yaqhanakaxa
aymarata kastilla aruta qillqaña
uñaña yatichasa, sañu
luraña yatichasa, isi
luraña yatichasa, amuyunaka wakichayasawa qallantawayapxiritha. Mayninakaxa
pachpa
ayllunakana, yaqhanakaxa Chukiya
marka jach’a yatiña
utanakana, Estado tantachawi taypinakana ch’amanchawayapxayatha, yaqhipanakaxa jichhakamasa pachpa
amuyumpi irnaqaskapxakiwa. Mä
qhawqhanixa
janirakiwa jiwasampi chikäxapxiti.
Ukhamawa juk’ata juk’ata aski amuyunakaxa khaya
maranakana qalltawayana. Jichha urunakaxa Mallku Taykampi chikaxa Jilaqata,
jilïri Mallku, Jach’a Mallku irpirinakaxa wali yäqataxiwa, janiwa nayrapachjama
jisk’achataxapxiti, aymara aru
qillqañasa Estado Plurinacional
ukana yäparu waqaychataxiwa, janiwa
nayrapachjama chhaqtañapataki uñisitaxiti. Aymara
amuyu taqi lurañanakasa, yapunakasasa,
uywanakasasa jach’a markanakana
yäqataxiwa. Jiwasa amuyuta p’inqasiri
thakhisata
payimuchirinakasa utjpana, ukhampachasa jupanakaxa juk’anikipxiwa, mä
qhipüru amuytatasisina kutiniskapxaniwa.
Ukapachanakaxa,
Justino Quispe
Balboa, Felix Layme
Pairumani, Gabino Quispe Huanca,
Ageda Quispe Huanca, Miguel Flores Acarapi, Paz Jimenez Flores, Agustin
Huanca, Casimiro Layme
Mamani, Clara Peñasco,
Marcela Layme, Adolfo Chambi, Simón Quispe, Francisco Calle Parra,
Miguel Limachi jupanakata jichhakamasa amtatapuniskiwa. Qhipa
maranakaruxa Jorge Chambi, Tomas Flores,
Valentín Mejillones yaqhanakampi
chikawa purintapxana. Nayraqata
kimsa tunkanita amtañaxa ukapacha
qillqatanakana sutinakapa uñakipañaspawa.
Qhipjaru purt’anirinakata amtañaxa
juk’ampiwa, pataka patakanakaxapxiwa.
Uka “purmuturkultural” sutimpi
uñt’ata kullaka jilatanakaxa,
jiwasa markachiri masinakasanxa
wali munatapxanwa. UKhama
wali munata tawaqu
wayna kullaka jilatanakaxa marka
musunakana pallapalla milikunakana puliku salqanakanxa wali uñch’ukita
arkanaqata axsaratapxarakinwa.
Ukhama aski amuyuni kullaka jilatanakaxa Tiwanaku
markana qalltawayasaxa, yaqha
suyunakaru yaqha ayllunakaruwa ch’iqintawayxana. Ukhamawa irpirinakapa chikaxa jisk’a
tamanakasa taqituqina sartawayxapxana. Jichhaxa Bolivia marka irpirisa
jiwasa jaqïxi, yaqhipa
jilata kullakanakaxa Ministro
irpirixapxi. Uka taypinxa jiwasa jisk’achiri chikasa yaqhipanakaxa jani
sumpacha
amuyasisa
sartaskapxaraki,
ukhampachasa ukanakaxa juk’anikipxiwa. Paqallqtunka maranakana
amuytatasiri chikaxa Aymara
Uraqina Bolivia markansa Perú, Chile,
Argentina markanakana juk’ampi waljanixapxtanwa.
Ayllunakasata sayt’asiri arsusiri kullaka
jilatanaka chikaxa, jach’a markana jakiri kullaka jilatanakata amtasiñaxa
wakisirakiwa, yaqhipanakaxa España
markatpacha puriniri jilatanaxa José
Ross, Mariano Alique, Jose Henestrosa, José Luis Baixeras jilatanakaxa
jichhakamasa sarnaqaskapxi, yaqhipanakaxa chhaqhataxapxiwa, jupanakata
amtasiñaxa wakisiriwa. Bolivia
markasana yuririnakaxa ukhamaraki, Javier Reyes Aramayo, Gustavo Iturralde,
Jaime Zalles, Maria Pedro Bross, yaqhanakampi. Jupanakawa nanaka chikaxa
llakisiwayapxi, ch’amanchawayapxi, jichhakamasa jiwasa chikaskapxapunirakiwa.
Jichha urunakaxa utanakapanxa uka kullaka
jilatanakaxa mä juk’anikiwa jakxapxi, mayninakaxa Pacha Mamana
jarphipankxapxiwa. Wawanakapa allchhinakapasa tayja awki, jach’a mama jach’a
tata amtasisaxa aski amuyunakapa phuqhaskapxpachati, jani ukaxa kunjamakixisa
amuyunakapaxa. Taqi ukanakata uñakipt’añaxa wakisirixiwa. Aka qillqata
uñxatt’irinakaxa taqi luratanakasata amtasaxa aymara pachpa arusata
qillqt’apxasma, ukaxa Aymara Markatakixa wali askipunispawa. Jallalla!
QILLQIRI: Vitaliano Huanca Torrez
JAYMA DIGITAL
12/06/ 2018










