31 julio 2019

Wasitata ARU PIRWA ukhamaraki ARU KAMANA apsupxani


Khaya 2002 maranakawa Unicef, uka uphisina irnaqirinakaxa pä panka, wawanakaru yatirichinakataki, apsuwayapxäna. Uka pankanakaxa akïrinakänwa: mayaxa ARU PIRWA, ukaxa aymara arunaka aymaratkamaki qillqt'a, 2.600 arunïnwa, mayaraki Gramática Aymara. Jichhaxa wasitata uka pä panka, wawanakaru yatirinakataki apsuwayapxani. Ukhama papila qillqt'awa ukhamaraki rixuntt'atawa utji. Ukaxa, jichhaxa, ARU PIRWAxa, 4.000 arunakanïniwa, siwa. Ukata uka Gramática Aymara ukaraki, niya mä ukhampi jach'aptayatäniwa, ukhamawa amtaxa.

Ukhama Unicef uksankirinakampi, tata Adan Pari, ukhamaraki tata Celestino Choque Villca, tata David Aruquipa. Maysatxa tata Felix Layme Pairumani qillqirimpixa amtawayapxi. Uka pankanakaxa jichhakamaxa q'ala tukusita, janiwa jikiñjamäkxänti. 10.000 pankanaksa sapa mayata, imprenta ukana, apskapxchïnxa, q'alawa tukusxatayna, yamasa gramática ukxa paya kutsa apsuwayapxchixa, ukhampachasa q'alawa tukusxatayna. Uka pankanakaxa wali thaqhatawa.
Uka pankanakaxa, uñstkäna uka pachanakaxa, yatiña utanakanaki pä aruta yatichirinakaru lakirasitayna, ukata janiwa taqpacha jaqinakata churañasa alañasa utjkänti. Jichhaxa, janirakikiwa aljañataki utjkaniti, inasa internet PDF uksata apsuñataki, lisinsya mayipxchini.

Aka pankanakaxa paypacha kimsa phaxsinaki askicht'atäñapa, ukhamawa amtaxa. Uka phaxsinakaxa akïrinakawa: llumpaqa phaxsi, sata qallta phaxsi, sata phaxsi, yasta chhijllawi mäkipatatxa imprintaru panka lurayañataki q'ala tukutäxañapawa, siwa. (CSP)

Adán Pari (kupinkiri) y Félix Layme Pairumani (Ch'iqanqiri) panka qillqiri.

01 marzo 2019

AYMARA YATICHAWI ULAQA


20 febrero 2019

TAYKA ARUNAKANA URUPA AMTKASINA, (AÑO INTERNACIONAL DE LAS LENGUA MATERNAS) Martha Gonzales


Tayka arunakana urupa amtañatakixa, Conferencia General de la Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura UNESCO uksana, 1999 marana uñsuwayapxatayna, Resolución 30C/DR.35 uka Kamachimpi, kunasa amtapaxa?, amtapaxa: aka uraqpachana, kunaymani arunaka utji, uka arunakaxa yâqasiñapawa, sasa amtampiwa arsuwayapxatayna. 

Ukampisa, arunaka yâqasiña sartasiwixa, khaya 1952 uka maratpacha sartayatätaynawa, kunxata?. Pakistan uksa markana “Bangla” aruni yatiqiri wayna tawaqunakawa arupa yâqasiñapatakiwa, sartasipxatayna, uka sartasiwi utjipana pallapallanakaxa yatiqirinakaruxa jani jiwtayasisawa jiwarayapxatayna, uksata, tayka arunakaxa waqaychaspana, yâqasirakpana sasa arsusiwixa uñsutayna. Ukhamipana, sapa mara aka 21 uru anata phaxsina amtasiñapatakixa arsuwixa arsutâtayna.
Bolivia markanxa arunakata arxatiri Kamachinakaxa utjarakiwa, nayraqataxa Jach’a Tayka Kamachinxa tayka arunakaxa taqini arsuñatakiwa, “lenguas oficiales” uka taypinxa aymara aruxa taqini arsuñasa ukhama thakhinchatawa.
Ukxaruxa, Ley General de Derechos y Políticas Lingüísticas Ley 269 uka kamachina amtapaxa Artículo 1°.- (Objeto de la ley) La presente Ley tiene por objeto: Reconocer, proteger, promover, difundir, desarrollar y regular los derechos lingüísticos individuales y colectivos de los habitantes del Estado Plurinacional de Bolivia.
Ukampisa Naciones Unidas uksatpacha aka 2019 maratakixa “TAYKA ARUNAKANA MARAPA” sasawa amtawayi ukata juk’ampacha tayka arunakata arsuñaxa wakisi.

TAYKA ARUNAKA ARSUÑAXA KUNATAKI WAKISIRÏPACHASA? (Cuál es la importancia de la lengua materna, porque nos interesa desarrollar nuestra lengua materna?)
v ¿Khitïtansa?, arsutasata uñt’astana, aymara aru arsuñani ukaxa aymarätwa, sisnawa, janiti aymara aru arskañani ukaxa inakiwa aymara jaqïtwa sasksna. (a nivel personal la lengua materna es instrumento para sostener la identidad, por medio de la lengua podemos definir quienes somos).
v Sarawinakaxa arutuqiwa mirayaña. Aymara aru jani yatxañani ukaxa markasana, ayllunakasa uta masinakasampixa janiwa aruskipaña atxañaniti, wasarukiwa arxayasiña qharispa. Ukhamaxa: (en una identidad cultural, la comunidad interactúa, se relaciona, crea enlaces, se conecta con el entorno y el mundo por medio de la lengua).

v Juk’ampisa amuyunakaxa tayka aru taypi qhananchasi, lup’iwinakasa, p’arxtawinakasa tayka aru taypirakiwa uñt’ayataraki, chuyma ch’allxtayasiñasa tayka aru taypirakiwa qhananchata. Sisnawa amuyt’awinakaxa tayka arunkiwa, sarawinakasa, yatiñanakasa, thakhinakasa, lurawinakasa tayka aru tuqiwa aruskipata, ukampisa qamawirjamarakiwa, kunjama uraqinsa qamtana, kunawja chiqasna jaktana ukhamarjamawa arunakaxa uñsuyataraki, Ukhama amuyasina aymara tayka arusa wali wakiskiri. Sañani castellano sarawinxa pachata amuyt’añani jiwasatakisa nayra pachaxa, nayräxankiwa jutiri pachaxa qhiphaxankiwa, ukata qhiphurkama sasa arsuraktana. (Lo más trascendental, de la importancia de la lengua materna en la producción del saber y el conocimiento, cada pueblo tiene única forma de construir e interpretar su realidad, saberes y conocimientos que ha de expresar y socializar por medio de su lengua materna, según su contexto y su realidad. Como en nuestro caso , por ejemplo: el conocimiento del tiempo: el tiempo pasado delante, lo vivido lo conocido lo que los ojos ya vieron, y el futuro en la espalda lo desconocido lo que lo sojos no vieron, otro ejemplo el concepto incluyente entre A y B, el jiwasa, el equilibrio de fuerzas antagónicas, entre wali.ki: y jani wali.ki, “nada es absoluto”, entre otros.)
Ch’amanchañataki kunasa wakisi:
v Jisk’alalanakaru Uta taypitpacha, armara aruta arxayañasawa.(dialogar con nuestros niñas y niños en la casa, en la familia en las actividades cotidianas).

v Yatiña utanakana arxayapxañapa, yatichapxañapa. (con los estudiantes interacción y enseñanza en lengua materna)
v Jach’a jaqinakaxa tantachawinakana, sapa uru jakawina aymara aruta arsusiñsna.(los discursos formales y no formales en lengua materna, en las comunidades.
v Irnaqawjanakana aymara aruta ist’ayasiñsnawa.(cumplimiento de la Ley 269, interactuar en lengua aymara en entidades públicas).
v Wayna tawaqunakaru NTIC uksaru kunkanchañasa wakisirakiwa.(los jóvenes apropiarse de la tecnología el fin promover el empoderamiento del uso de la lengua aymara).
21 URU ANATA PHAXSINA WIÑAYA JUYRJAMA T'IKHT'ASIÑANI,JALLALLT'ASIÑA, AYMARA ARU ARSURI JILA KULLAKANAKA. WIPHAYYY...WIPHAYY.... JALLALLA