20 febrero 2019

TAYKA ARUNAKANA URUPA AMTKASINA, (AÑO INTERNACIONAL DE LAS LENGUA MATERNAS) Martha Gonzales


Tayka arunakana urupa amtañatakixa, Conferencia General de la Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura UNESCO uksana, 1999 marana uñsuwayapxatayna, Resolución 30C/DR.35 uka Kamachimpi, kunasa amtapaxa?, amtapaxa: aka uraqpachana, kunaymani arunaka utji, uka arunakaxa yâqasiñapawa, sasa amtampiwa arsuwayapxatayna. 

Ukampisa, arunaka yâqasiña sartasiwixa, khaya 1952 uka maratpacha sartayatätaynawa, kunxata?. Pakistan uksa markana “Bangla” aruni yatiqiri wayna tawaqunakawa arupa yâqasiñapatakiwa, sartasipxatayna, uka sartasiwi utjipana pallapallanakaxa yatiqirinakaruxa jani jiwtayasisawa jiwarayapxatayna, uksata, tayka arunakaxa waqaychaspana, yâqasirakpana sasa arsusiwixa uñsutayna. Ukhamipana, sapa mara aka 21 uru anata phaxsina amtasiñapatakixa arsuwixa arsutâtayna.
Bolivia markanxa arunakata arxatiri Kamachinakaxa utjarakiwa, nayraqataxa Jach’a Tayka Kamachinxa tayka arunakaxa taqini arsuñatakiwa, “lenguas oficiales” uka taypinxa aymara aruxa taqini arsuñasa ukhama thakhinchatawa.
Ukxaruxa, Ley General de Derechos y Políticas Lingüísticas Ley 269 uka kamachina amtapaxa Artículo 1°.- (Objeto de la ley) La presente Ley tiene por objeto: Reconocer, proteger, promover, difundir, desarrollar y regular los derechos lingüísticos individuales y colectivos de los habitantes del Estado Plurinacional de Bolivia.
Ukampisa Naciones Unidas uksatpacha aka 2019 maratakixa “TAYKA ARUNAKANA MARAPA” sasawa amtawayi ukata juk’ampacha tayka arunakata arsuñaxa wakisi.

TAYKA ARUNAKA ARSUÑAXA KUNATAKI WAKISIRÏPACHASA? (Cuál es la importancia de la lengua materna, porque nos interesa desarrollar nuestra lengua materna?)
v ¿Khitïtansa?, arsutasata uñt’astana, aymara aru arsuñani ukaxa aymarätwa, sisnawa, janiti aymara aru arskañani ukaxa inakiwa aymara jaqïtwa sasksna. (a nivel personal la lengua materna es instrumento para sostener la identidad, por medio de la lengua podemos definir quienes somos).
v Sarawinakaxa arutuqiwa mirayaña. Aymara aru jani yatxañani ukaxa markasana, ayllunakasa uta masinakasampixa janiwa aruskipaña atxañaniti, wasarukiwa arxayasiña qharispa. Ukhamaxa: (en una identidad cultural, la comunidad interactúa, se relaciona, crea enlaces, se conecta con el entorno y el mundo por medio de la lengua).

v Juk’ampisa amuyunakaxa tayka aru taypi qhananchasi, lup’iwinakasa, p’arxtawinakasa tayka aru taypirakiwa uñt’ayataraki, chuyma ch’allxtayasiñasa tayka aru taypirakiwa qhananchata. Sisnawa amuyt’awinakaxa tayka arunkiwa, sarawinakasa, yatiñanakasa, thakhinakasa, lurawinakasa tayka aru tuqiwa aruskipata, ukampisa qamawirjamarakiwa, kunjama uraqinsa qamtana, kunawja chiqasna jaktana ukhamarjamawa arunakaxa uñsuyataraki, Ukhama amuyasina aymara tayka arusa wali wakiskiri. Sañani castellano sarawinxa pachata amuyt’añani jiwasatakisa nayra pachaxa, nayräxankiwa jutiri pachaxa qhiphaxankiwa, ukata qhiphurkama sasa arsuraktana. (Lo más trascendental, de la importancia de la lengua materna en la producción del saber y el conocimiento, cada pueblo tiene única forma de construir e interpretar su realidad, saberes y conocimientos que ha de expresar y socializar por medio de su lengua materna, según su contexto y su realidad. Como en nuestro caso , por ejemplo: el conocimiento del tiempo: el tiempo pasado delante, lo vivido lo conocido lo que los ojos ya vieron, y el futuro en la espalda lo desconocido lo que lo sojos no vieron, otro ejemplo el concepto incluyente entre A y B, el jiwasa, el equilibrio de fuerzas antagónicas, entre wali.ki: y jani wali.ki, “nada es absoluto”, entre otros.)
Ch’amanchañataki kunasa wakisi:
v Jisk’alalanakaru Uta taypitpacha, armara aruta arxayañasawa.(dialogar con nuestros niñas y niños en la casa, en la familia en las actividades cotidianas).

v Yatiña utanakana arxayapxañapa, yatichapxañapa. (con los estudiantes interacción y enseñanza en lengua materna)
v Jach’a jaqinakaxa tantachawinakana, sapa uru jakawina aymara aruta arsusiñsna.(los discursos formales y no formales en lengua materna, en las comunidades.
v Irnaqawjanakana aymara aruta ist’ayasiñsnawa.(cumplimiento de la Ley 269, interactuar en lengua aymara en entidades públicas).
v Wayna tawaqunakaru NTIC uksaru kunkanchañasa wakisirakiwa.(los jóvenes apropiarse de la tecnología el fin promover el empoderamiento del uso de la lengua aymara).
21 URU ANATA PHAXSINA WIÑAYA JUYRJAMA T'IKHT'ASIÑANI,JALLALLT'ASIÑA, AYMARA ARU ARSURI JILA KULLAKANAKA. WIPHAYYY...WIPHAYY.... JALLALLA