14 julio 2021

Wiphalana urupawa quwana los andes markana ut’ayasiwayi

 Wiphalana urupawa quwana los andes markana ut’ayasiwayi 

L. Isaac Callizaya Limachi

Cohana, llatunka uru, julio phaxsi, pä waranqa pä tunka mayani mara.- Llätunka urukipana aka julio phaxsina, pä waranqa pä tunka mayani maräkipana, Federación  Departamental Única de Trabajadores Campesinos de La Paz Tupaj Katari (FDUTCLP-TK), amtawayapxiwa, ukhamaraki, mä resolución kamachi apst’awayapxi, wiphala chimpuxa jani mä kutimpisa ñanqhachatañapataki, ukhamaraki wali yaqataxañapataki anqaxa markanakansa. Ukatawa amtawayata, “Dia Internacional de la Wiphala” sasina.

Aka wakichawixa apasiwayiwa Quwana (Cohana) Markana, Municipio Pucarani, Los Andes provinciana. Uka amtawi phuqañatakixa, jilata Larama David Choquehuanca Qulllasuyo Bolivia Marka irpirixa wali p’iqincht’awayi. Jupasti wali suma chuymampiwa katuqt’awayata Quwana Markanxa. Ukhamarakiwa, markachiri jila kullakanakaxa taqi markanakata purintawayapxhi Quwana Markaru wiphalas apt’sitkamaki. Ukhamaraki, Pucarani, Laja, Batallas, Puerto Pérez marka iripirinakasa jikthaptawayapxi qamart’awayañi mä sumaki jichuruxa sasina. Vicepresidente David Choquehuanca jilatasti wali qamasani ch’amañchiri arunakampiwa p’arxtayawayi markachiri jila kullakanakaru:

“…Wali kusisiñawa akhama mayacht’atatana ukhaxa, jiwasati mayacht’asiñanixa mä tamaki sartapxañanixa, yaqapxistaniwa. Jiwasati ma t’aqanukuta sarnaqaskakiñanixa, janiwa ist’apkistanisa, phiskasipxistaniwa…”. “…Aymarankaxa mayuruna apnaqasiñaniwa jiwaspacha, ukatakiwa wakicht’asipxañasa…”. “…Phisqa pataka marawa chhaqayaña munapxistu, janiwa chhaqayapkistaniti, jiwasaxa waranqatanwa, taqichiqanktanwa, ukhamarikiwa amuyusaxa taqichiqana p’arxtaski, jiwasaxa jaqitanwa…”. “Wiphalasaxa uñatatayistaniwa, nayra jist’artayistani, thakisa uñacht’aystani. Wiphalasampiwa jiwaspachpawa yaqasiñasa, wiphalasaxa wali yaqatañapataki anqaxa markanakansa”. “Kunapachatixa wiphala laphaqiyastana ukhaxa saña muntanwa uraqisa kutirayasxañani. Ukaxa, laxrasawa, ayllusawa, thakisa, sarawisa. Ukatwa mayakiñasa”. “Janiwa markasata armasiñasakiti, ukatwa wiphalankaski Amta aruxa. Whipalaxa janiwa wantirakiti, wiphalaxa Kurmi chimpuwa…”. “Wiñay Markatatanwa, janiwa chhaqhayapkistaspati, ch’ullqhitanwa”. “Amtañasawa, ukawa whipalasankaski… Wiphala laphaqiyastan ukhaxa sasktanwa amuyusata apsusxañi anqaxa marka amuyunaka, mayakixañani… Jiwastaypinsa janiwa utjañapakiti jisk’achasiña jiwaskama, utjañapawa yanapt’asiña. Uka saña muni wiphalasaxa… Ukatwa aka resolución kamachixa amtataski wiphalasaru yaqatañapataki anqaxa markanakansa…”. “Qhantxañaniwa Quwana Markatpacha, ukaxa wali askiwa…”. “Whipalasaxa phuchhantatanwa, usucht’apxistuwa, ususkakistunwa… Noviembre phaxsitakixa amtañaniwa, wiphalankamakiwa sarantaphañasa Chukiyawu markaru… Jiwaspachaxa apanaqasiñanipi, jichhawa sartasisipktana… ukatakiya mayacht’asiñani, yanapt’asiñani purapata. Thakhiruwa kutxañani, sarawiniskstanxaya…”

Ukhama arunakampiwa David Choquehuanca Bolivia Qullasuyo marka irpirixa wali ch’amancht’awayi Wiphala chimpuruxa Quwana markat pacha.

Ukxarusti, thuquwinaka, phustawinakas uñacht’ayatarakinwa sapa marakanakata. Qina Qina, Qarawni, Waka Thuquri, Lakit Siku, Tarqiyada, K’usillos, Balseros, ukham wali qhust’ata thuqhunakawa uñacht’ayatanxa niya jayp’u tuqiruxa.

Yaqhipa Marka iripiri jila kullakanakaxa, mayat’awayapxarakiwa yanapt’awinaka markanakapataki. Laq’a thakisa suma llusq’a thakixaspana sasina. Ukhamaraki, jani kuna q’añunakasa aksa Bahia Cohana quta thiyaru apantanitaxaspati sasina.




 

Juyphi pachanktanwa ch'uñu lurt'añani

 

Juyphi pachanktanwa ch'uñu lurt'añani

L. Isaac Callizaya Limachi

Alto Pata Aymara Marka, 6/07/2021.- Aka marat’aqa (junio), willka kuti (julio), llumpaqa (agosto) phaxsinakaxa, Suni Pata Marka markachirinakaxa juyphi pachanktanwa. Yapumpi sarnaqiri jilata kullakanakatakixa janiwa samart’añaxa utjkiti, irnaqaña luraña yanakaxa walt’atawa aka juyphipachanxa: chuñuxa ch’uñuña, tuntaxa tuntachaña, murayasa musq’uña, kayasa kayachañarakiwa, ukhamawa lurañanakaxa pachaparjamawa phuqatañapa aka amsta markanakanxa.

Aymara sarawinxa taqi kunasa pachaparjama phuqaña. Niya yapunaka apthapiña tukuykasasti, jank’akiwa juyphipacharu mantataxaraki. Ch’uqitixa wali achutächi ukhasti, juyphixa wali suyatawa ch’uñu ch’uchañataki, tunta lurañataki, muraya musq’uñataki ukhamaraki kaya kayachañatakisa. Ukhama amuyumpiwa pachpa llamayuwina ch’uqixa ajllt’atäxi: munta maqa’ñataki, aljt’asiñataki, jathataki, ukhamaraki ch’uñu ch’uñuchañataki.


Ch’uñutaki ajllita ch’uqixa ma payärma, kimsärma ukhamawa juyphiru luxuntayata. (I. Callizaya)

Jichhurunakanxa, taqi markanakanwa ch’uñu lurañaxa wakt’i. Yaqhipanakaxa nayraqata juyphinpiwa ch’uñxa niya wañt’ayasinxa impkatxapxi. Yaqhipanakasti jichharakiwa wali ch’uñu takinkasipki, ch’uñu sillp’iñampisipki. Kunapachatixa wali suma juyphixa juyphintki ukhaxa, mä pä arunamanaki ch’uqixa inasa qalakaspana ukhama wali suma luxuta apthapiñaxa. Ukatxa, lupiruwa chullurayaña kayumpi takirañataki, k’allk’u uma ch’irwstañapataki, ukhamaraki sillp’i mistuñapataki, ch’uñuxa ina suma q’alakiñapataki. Uka tukuyxasaxa, lupiruwa wali suma wañt’ayataxaraki.

Ch’uñu niya takirata sillp’irataxa, juyphirux luxuyatakiskiwa (I. Callizaya)

Yaqhipa markanakanxa, uma quta thiyankapki, jawira umanipki uka markanakaxa, tuntwa wali tuntachapxaraki. Tuntasti ina wali suma janq’ukiwa wañt’arakiñapa. Ukatakisti, ch’uñu takiratatxa umaruwa imantata mä pä kimsa simana. Ukatxa, umata manxata apsusasti, juyphiruwa wasitata luxuntayatañaraki. Ukatawa tuntaxa walisa suma sapxiwa marakachirinakaxa. Yaqhipanaqasti, murayatakikiwa atintxapxi umamanqharu.

Ukatsi, yaqhipa marakanakanxa, kayaraki wali kayachapxaraki, kawkhantixa apillaxa wali achutaki uka markanakana. Kayasti pachparakiwa lurasi niya ch’uñu kipka, apillaxa juyphiruwa wali luxuntauata ma pä kimsa aruma. Kayaxa, kasta kastarakiwa utji: uma kaya, phisi kaya ukhama sutinakampi uñt’ata.

Ukhamawa iranaqawinakaxa sarantayataski pata markanakanxa aka juyphi pachanxa. Ch’uñuxa ch’uñuchasiñapiniwa sapxiwa yaqhipa achachila awichunakaxa, awti pachana manq’añaxa tukusxiri, kuna mach’a maranakasa utjiriwa sasawa ch’uñuxa wali munata imasitaxi. Yaqhipa yatxat’tirinakasti, aka ch’uñuxa niya pä tunka maranakawa imasitaspa sapxarakiwa. Ukhamipanxa, jichhurunakanxa, ch’uñuxa “Astronauta” laqampu alaxpacharu sarapkisa uka jaqinakana manq’apaxiwa sasawa yatisjaraki.

Ch’uñuxa niya suma q’alakiwa wañt’añ
apa (I. Callizaya)

Ukatxa, niyaki wañapachankasa, jawasa, siwara, jupa, uka juyranakas jayq’añarakiwa yaqhipa markanakanxa. Uka lurawinaka tukt’ayxasaxa, niyakirakiwa yapu lurañaru mantawayataxani. Ukatwa saphi: aymara sarawinxa janiwa inäñax utjkiti, janiwa aliqa qamañasa utjkiti, phunchawi phista urunakakiwa thuqt’añasa, kusist’añasa, qamart’awisa utji sasina.

Ukhamarajamawa jchhurunukanxa, qhach’u ch’uñusa wali manqt’asitaskaraki sapa markanakana.

Qhach’u ch’uñu phutinpi, k’anwa thixitanpi. (I. Callizaya)




06 julio 2021

Huarina Markaxa turismo tuqiwa jach’anchayatani

 L. Isaac Callizaya Limachi

Huarina 21/07/2021.- Pä tunka urunaka saraqkipana aka marat’aqa (junio) phaxsina, Huarina Markaxa uñacht’ayawayiwa “atractivos turísticos” uka yänaka “Huarina, Paisaje Único” uka sutimpi sutincht’ata. Uka amtawi phuqañatakixa taqi jiliri marka irpirinakawa mayacht’asiwayapxaraki Huarina Marka suma uñt’ayañataki, ukhamana turistanakaxa purt’apxañapataki uñatat’asiri.


Municipio Huarina markaxa Titikaka quta thiya iramana jikxatt’asiraki, Copacabana markaru sarki uka jach’a takhi chiqana, Umayusu Markana, niya 70 km ukcha jayankiwa Chukiyawu Markatxa. Aka Huarina Markaxa Larama David Choquehuanca jilatana markapawa, jupasti Vicepresidente del Estado Plurinacional de Bolivia ukhamawa p’qinchaski jichhurunakanxa, ukatwa Huarina Markachirinakaxa wali kusisita jikxatasipxi. Ukatxa, aka pachpa Huarina Markana yurirakitana Andrés de Santa Cruz y Calahumana (1792-1865), jupasti aka Bolivia markwa irpxaruwayatayna suma utjnuqayañataki, ukjamaraki ch’amanchawayatanawa Confederación Perú Boliviana mä jach’a suyukixañapataki. Nanakaxa ukanakwa uñacht’ayaña munapxta sasina arst’awapxana Huarina Marka irptirinakaxa.

Jichhuruxa nanakatakixa wali kusisiña uruwa, waliki jutapxtaxa sasina katuqt’awayapxi  wali munasiña chuymampi, khitinakatixa Huarina markaru purt’apkanxa ukanakaru. Uka qatuqt’awixa apasiwayiwa Universidad Indígena Boliviana Aymara Tupak Katari yatiqaña jach’a utana Cuyawani markana utt’ata. Ukhatsi, purt’atarakinwa isla Quxat’a (Cojata) wat’a markaru.

Isla Quxat’a wat’a markaxa quta taypina jiqxatasiraki, mä jisk’a k’ullk’u thakhinxama mantañakiwa. Félix Chipana jilataxa, siwa “aka markaxa nayraxa Hacintanwa”, sasawa qhanañcht’i irpiri jilataxa. Ma laq’a thakiwa irampacha quta iramanjama muyti Quxat’a wat’a markxa. Kayu muytaña wali suma askiwa uñatat’asiñataki; Wat’axata iramas quta thiyana uñstiwa, inti jalanta tuqiruxa ina laramakiwa qutasa uñsti, ukhamaraki Ch’ililaya markawa uñsti. Niya qullu qhipaxankasaya wali jach’a jaqhinakawa uñsti, uka irmanakanxa putunakawa utji, ukäkanxa nayra jaqinakawa jakapxiripacha sasawa arxatt’apxaraki Quxat’a marka irpirinakaxa. Niya Quxat’a markaru kutt’aniñatakisti markachirinakaxa mä jach’a apthapi comunitario wakicht’apxarakitana, ukampiwa katuqt’apxi manqt’asiwayapxama sasina turista tamaruxa.

Isla Quxat’a markatsi purt’atawa Centro de Alto Rendimiento-CAR uka jach’a uta tuqiru. Aka jach’a utaxa, jichaxa Hotelaxaniwa sasawa yatiyi irpirpaxa. Ukhatxa sarawayatarakiwa David Choquehuanca jilatana utapa uñjt’iri, niyakixaya jupaxa Vicepresidente del Estado Plurinacional ukhama sarantaychixa Bolivia Qullasuyu Markasaruxa.

Niya chika uru mäkipkipana, manqt’asiwayasinsti, Turriturrini qullu pataruwa makhatatarakina. Uka pataxa wali yäqata wak’a luqtasiña qulluwa sasawa qhanañt’apxi markachirinakaxa. Uka qullupatatxa walisumawa taqi kunasa taqichaqasa uñatat’asiraki. Illampu apu jach’a khunu qullusa, ukhamaraki Huayna Potosí, Mururuarata, Illimani yaqha qhunu qullunakasti inakiwa k’ajaski inti jalsu tuqinxa. Jalanta tuqinxa, Wiñaya Marka quta taypinxa yaqha markanakasa ukchpachawa uñsti, chuyma qhanartatayasi. Ukatwa Huarina Markaxa uñt’ayatani “Huarina Paisaje Único” uka sutimpi, sawa arst’awayi Alcalde Wilson Mamani, Huarina Municipio irpiripaxa.

Turriturrini patatxa, kayukiwa saraqanitaxaraki Huarina Markaru puriñkama. Uka thakhinxa, Arkupunkuni sata chiqanxa, wali musparkaña jach’a jaqinakawa jiqxatasirakina. Uka chiqanxa, mä jach’a jaqhinxa, Homero Simpson uka jaqina uñnaqapawa uñsti jayata uñtataxa. Uka jaqiwa wali muspayi jaqinakaru, markachirinakaru, uka uñnaqampirakiwa Huarina Markaxa uñt’ayasiwayaraki anqaxa markanakarusa.

Ukatsti utjarakiwa Munasiñ K’uchu, Tiwulana Putupa, Chinkana sutimpi uñt’ata jach’a jaqhinaka. Uka k’uchunakasti wali mayja qamasaniwa amuyasiraki.

Ukhamawa Huarina Markaxa sasina tukt’ayata aka uñacht’awi muyt’awixa. Huarina plazana, niya intixa jalantañampixi ukhawa Huarina Marka jiliri irpirinakaxa wali yuspajart’apxi turista tamanakaru, ukhamaraki periodista yatiri jila kullakanakaru; “yanapt’apxakita, nanakaxa ma municipio turistikuruwa tukuñ munapxta”, uka amuyu ch’amañchapxaxa jichuruta uksaruxa  sasina arsuwayapxi tukuyañatakixa.