06 julio 2021

Huarina Markaxa turismo tuqiwa jach’anchayatani

 L. Isaac Callizaya Limachi

Huarina 21/07/2021.- Pä tunka urunaka saraqkipana aka marat’aqa (junio) phaxsina, Huarina Markaxa uñacht’ayawayiwa “atractivos turísticos” uka yänaka “Huarina, Paisaje Único” uka sutimpi sutincht’ata. Uka amtawi phuqañatakixa taqi jiliri marka irpirinakawa mayacht’asiwayapxaraki Huarina Marka suma uñt’ayañataki, ukhamana turistanakaxa purt’apxañapataki uñatat’asiri.


Municipio Huarina markaxa Titikaka quta thiya iramana jikxatt’asiraki, Copacabana markaru sarki uka jach’a takhi chiqana, Umayusu Markana, niya 70 km ukcha jayankiwa Chukiyawu Markatxa. Aka Huarina Markaxa Larama David Choquehuanca jilatana markapawa, jupasti Vicepresidente del Estado Plurinacional de Bolivia ukhamawa p’qinchaski jichhurunakanxa, ukatwa Huarina Markachirinakaxa wali kusisita jikxatasipxi. Ukatxa, aka pachpa Huarina Markana yurirakitana Andrés de Santa Cruz y Calahumana (1792-1865), jupasti aka Bolivia markwa irpxaruwayatayna suma utjnuqayañataki, ukjamaraki ch’amanchawayatanawa Confederación Perú Boliviana mä jach’a suyukixañapataki. Nanakaxa ukanakwa uñacht’ayaña munapxta sasina arst’awapxana Huarina Marka irptirinakaxa.

Jichhuruxa nanakatakixa wali kusisiña uruwa, waliki jutapxtaxa sasina katuqt’awayapxi  wali munasiña chuymampi, khitinakatixa Huarina markaru purt’apkanxa ukanakaru. Uka qatuqt’awixa apasiwayiwa Universidad Indígena Boliviana Aymara Tupak Katari yatiqaña jach’a utana Cuyawani markana utt’ata. Ukhatsi, purt’atarakinwa isla Quxat’a (Cojata) wat’a markaru.

Isla Quxat’a wat’a markaxa quta taypina jiqxatasiraki, mä jisk’a k’ullk’u thakhinxama mantañakiwa. Félix Chipana jilataxa, siwa “aka markaxa nayraxa Hacintanwa”, sasawa qhanañcht’i irpiri jilataxa. Ma laq’a thakiwa irampacha quta iramanjama muyti Quxat’a wat’a markxa. Kayu muytaña wali suma askiwa uñatat’asiñataki; Wat’axata iramas quta thiyana uñstiwa, inti jalanta tuqiruxa ina laramakiwa qutasa uñsti, ukhamaraki Ch’ililaya markawa uñsti. Niya qullu qhipaxankasaya wali jach’a jaqhinakawa uñsti, uka irmanakanxa putunakawa utji, ukäkanxa nayra jaqinakawa jakapxiripacha sasawa arxatt’apxaraki Quxat’a marka irpirinakaxa. Niya Quxat’a markaru kutt’aniñatakisti markachirinakaxa mä jach’a apthapi comunitario wakicht’apxarakitana, ukampiwa katuqt’apxi manqt’asiwayapxama sasina turista tamaruxa.

Isla Quxat’a markatsi purt’atawa Centro de Alto Rendimiento-CAR uka jach’a uta tuqiru. Aka jach’a utaxa, jichaxa Hotelaxaniwa sasawa yatiyi irpirpaxa. Ukhatxa sarawayatarakiwa David Choquehuanca jilatana utapa uñjt’iri, niyakixaya jupaxa Vicepresidente del Estado Plurinacional ukhama sarantaychixa Bolivia Qullasuyu Markasaruxa.

Niya chika uru mäkipkipana, manqt’asiwayasinsti, Turriturrini qullu pataruwa makhatatarakina. Uka pataxa wali yäqata wak’a luqtasiña qulluwa sasawa qhanañt’apxi markachirinakaxa. Uka qullupatatxa walisumawa taqi kunasa taqichaqasa uñatat’asiraki. Illampu apu jach’a khunu qullusa, ukhamaraki Huayna Potosí, Mururuarata, Illimani yaqha qhunu qullunakasti inakiwa k’ajaski inti jalsu tuqinxa. Jalanta tuqinxa, Wiñaya Marka quta taypinxa yaqha markanakasa ukchpachawa uñsti, chuyma qhanartatayasi. Ukatwa Huarina Markaxa uñt’ayatani “Huarina Paisaje Único” uka sutimpi, sawa arst’awayi Alcalde Wilson Mamani, Huarina Municipio irpiripaxa.

Turriturrini patatxa, kayukiwa saraqanitaxaraki Huarina Markaru puriñkama. Uka thakhinxa, Arkupunkuni sata chiqanxa, wali musparkaña jach’a jaqinakawa jiqxatasirakina. Uka chiqanxa, mä jach’a jaqhinxa, Homero Simpson uka jaqina uñnaqapawa uñsti jayata uñtataxa. Uka jaqiwa wali muspayi jaqinakaru, markachirinakaru, uka uñnaqampirakiwa Huarina Markaxa uñt’ayasiwayaraki anqaxa markanakarusa.

Ukatsti utjarakiwa Munasiñ K’uchu, Tiwulana Putupa, Chinkana sutimpi uñt’ata jach’a jaqhinaka. Uka k’uchunakasti wali mayja qamasaniwa amuyasiraki.

Ukhamawa Huarina Markaxa sasina tukt’ayata aka uñacht’awi muyt’awixa. Huarina plazana, niya intixa jalantañampixi ukhawa Huarina Marka jiliri irpirinakaxa wali yuspajart’apxi turista tamanakaru, ukhamaraki periodista yatiri jila kullakanakaru; “yanapt’apxakita, nanakaxa ma municipio turistikuruwa tukuñ munapxta”, uka amuyu ch’amañchapxaxa jichuruta uksaruxa  sasina arsuwayapxi tukuyañatakixa.

0 comentarios:

Publicar un comentario