29 agosto 2021

AYMARA MARKANA ARUPA JACH’ANCHIRI FÉLIX LAYME PAIRUMANI JILATAWA CHHAQT’AWAYXI WIÑAYA MARKARU

 

Pasiri tunka paqallquni urukipana llumpaqa/agosto phaxsikipana, pä waranqa pä tunka mayani maräkipana, Wiñaya Markaru aymara aru jach’anchayiri jilata Félix Laime Pairumani sarawayxi. Jupasti lingüista, antropólogo, filósofo, ukhamaraki Yatichiriakinwa sasina yatiyanipxaraki.

Yuriwayataynawa pä tunka pusini uru saraqkipana llumpaqa/agosto phaxsina, waranqa llatunka pataka pusi tunka llatunkani marana (carnitipanxa pä tunka uru saraqkipana, octubre phaxsina yuritawa sarakiwa), Sullkatiti, Jesús de Machaca markana, Ingavi provinciana.

Jakkasaxa, Félix Layme Pairumani jilataxa wali jach’anchawayi, yatxatawayi, ukhamaraki qhananchawarakitayna Aymara markana arupa, ukhamaraki sarawipa. Uka yatxatawinakxa yatichanwa Universidad Católica Boliviana, ukhamaraki Universidad Mayor de San Andrés jach’a yatiqaña utanakana.

Yatichiriñatakixa Normal Warisat’a uksa yatiqaña utaruwa saratayna. Niyaki yatichaña qalltxana pata markanakanxa, ukhata pachawa amuyt’asitana kawki thakinjama saraña. “Warisat’a Normalanjama castellano aruta yatichaña ukhaxa, amuyatanawa yatiqiri wawanakana llakita jikxatasitapa. Uka wawanakaxa ukhama llakitäpxanwa castallanu aruta yatichata. Ukatwa qalltatayna Aymara aruta yatichaña”. Ukhamsawa Franz Laime Pérez yuqapaxa amtt’awayi awkipatxa.

Uka amuyuwa Aymara aru tuqi irnaqañxa ch’amañchawayatayna, yaqha yatxatirinakampi chikt’ata, Xavier Albo uka jilatampisa. Niya llatunka Aru Pirwa panka qillqatanakwa apsutayna, ukatsti, kimsa tunka paqallquni pankanakwa qhanstayawayi. Uka pankanakanxa qillqt’atawa amuykipawinaka, siwa siwanaka, chapara arunaka, ukhmaraki juk’ampi yatxatawinaka aymara lup’iwitkamaki.

“Jupa jilatawa wali ch’amawayi aymara sarawi uñt’ayañataki, jupawa chiqpachanjama irnaqawayi interculturalidad uka sarawi, ukhamaraki thaqawayi aruskipt’aña pachanaka”, ukhama sawa arxat’awayi Rodney Miranda, Secretario de cultura de la Alcaldía de La Paz. “Jupaxa aymara aru wali suma yatxatirinawa aka markanxa, jupawa wali suma aru pirwa aymara/español español/aymara pankxa lurawayi”, sarakiwa arsuwayi Sayuri Loza kullakasa.

Félix Layme Pairumani jilataxa p’iqincharakitaynawa “Jayma” suplemento aymarata qillqata periódico Presencia uka tuqina (jichhurunxa janiwa utxjiti). Niya kimsa pataka jakhunakaruwa puriwayatayma uka qhanañchawi qillqataxa. Ukhamaraki, qillqarakitaynawa suplemento semanal “Kimsa Pacha” aymara, qhichwa, warani arunakana, periódico Prensa uka taypina. Uka qhanañchawisti puritaynawa niya pataka phisqatunka jakhunakama.

2010, 2013 maranakaxa qillqawayarakitaynawa periódico La Razón uksa tuqina, ukatsi, qhipa urunakanxa, k’achacht’askataynawa periódico Jayma internet tuqina yuqapampi.

1998 uka maransti, “Premio Mundial de la Fundación Hiroshima por la Paz y la Cultura” uka payllawi qatuqt’awayatayna.

Niya kimsa tunka maranakawa irnaqawayi Universidad Católica Boliviana uka jach’a yatiqaña utana, walja wayna tawaqu yatiqirinakaruwa yatichatayna. 2005 uka maransti UCB yatiqaña utasti chhijllt’awayarakiwa “Doctor Honoris Causa” sasina yatiyanipxaraki.

Ukhamaraki, Félix Layme Pairumani jilataxa wali phuthullanaka apsurinwa, janiwa inaki kawkirusa sarkanti sasina arsupxaraki. Achachilanakampi, jiliri tiyunakampi jank’akiwa jiskt’awinaka aruskipiri, sasawa Franz Layme yuqapaxa arst’araki.

Niyawa paqallqu tunka payani maranaka phuqharakiñapana,  jaqicht’asitanwa Paulina Pérez kullakampi. Wawanakapasti: Lino Germán, Sara Elizabeth, Franz Gabriel, Lucía Corina, Iván Hermes, ukharusti Oscar, uka sullka yuqaxa, niya waynapachawa jakaña tukt’ayawayxarakitayna 2002 marana, jani wali ñanqha usumpi. Jichhaxa, yuqanakapa phuchhanakapaxa amptasipkiwa tatapana thakhipa arkaña, amuyupa jani armañataki.

Aka yatiyawixa, apst’atawa Pagina siete, ukhamaraki Escape – La Razón uka periodiconakata.

 

Isaac Callizaya Limachi

0 comentarios:

Publicar un comentario