Titikaka wiñaya marka qutanxa challwaxa chhaqtataxiwa

 

L. Isaac Callizaya Limachi

Titikaka Wiñaya Marka Qutanxa qarachi challwaxa wali chhaqtataxiwa, janiwa nayra maranakhama utxiti. Mawri, Pejerrey uka challwanakasa wali juk’akiwa katutaxi, ukatwa chaninakapaxa wali irxatataxi.

Titikaka qutaxa jikxatasiwa Pirwa markampi, Bolivia markampi qurpachaski ukha chiqana. Ukhamaraki, uka qutaxa uka pachpa markaru jaljatawa. Pirwa tuqisti wali jach’a jayampi qutawa Chukuyto sutimpi uñt’ata. Aksa Bolivia tuqi uka qutasti Wiñaya Marka sutimpi uñt’atarakiwa. Aka Wiñaya Marka qutaxa janiwa wali jayampïkiti, yaqhipa chiqanakaxa wali juk’a jayampikiwa. Ukhamansti uka quta thiyanakanxa wali tutura ayrusa alintaraki, quta jamach’inakasa miranti, ukatsti janiwa challwaxa katuñataki utxiti.

Aka quta thiyanakanxa walja aymara markanakawa utt’ataraki, ukhamaraki “isla” wat’a markanakawa jikxatasi quta taypinxa. Uka markachirinakaxa, uywampi, yapumpi, ukhamaraki challwampiwa sarnaqasipxi sapuru. Qutaruxa mantatapiniwa challwa katuniñatakixa, thayasaya thayaskpana, jallusaya jalluskpana, janitï challwakaspana ukhaxa janiwa isisa manq’asa utskaspati, sasawa arst’apxi challwampi qänampi qamasiri jila kullakanakaxa.

Jichhurunakanxa aka quta markanakanxa, markachirinakaxa llakitakiwa qamasxapxaraki, kunatixa janiwa challwaxa wali nayrjamakxti, juk’a challwanakiwa mä arumanxa apst’anitaxi qutatxa. Yaqhipa quta markanakanxa, janiwa kuna wallaqi phayasiñatakisa utjkxiti, jani Qaracjhi, jani Mawri, jani Pijiriyasa katutakxiti. Yaqhipanakaxa wali jaya quta pampanakaruwa sarapxi, ukakatxa mä juk’xa katusisinipkarakiwa aljt’asiñataki.

Nayra maranakaxa walinwa challwaxa sapxiwa. Mä arumanxa, mä phisqa, suxta aruwawa katutanxa, jichaxa janiwa pä tunka challwaxa utxiti mä arumanxa. Uka maranakaxa, challwaxa waliwa utjanxa, ukatxa chanipaxa wali juk’akinwa, jichhurunakanxa challwaxa wali irxattatawa, ukata challwaxa janirakiwa utjkxiti, qullqininakakiwa challwxa manq’xi, sasawa llakita arst’apxi quta taypina jakasiri jila kullakanakaxa.

Challwaxa juk’ata juk’ata, marata maratjamawa chhaqtasiwayki aka Wiñaya Marka qutanxa. Trucha uka challwasa janirakiwa uywañjamäkiti, kunatixa janiwa jayampikiti aka qutaxa. Qhuri maranakaxa yant’atänwa Trucha uywañaxa sapa markanakana, ukatsti, kunapachatixa q’añu umaxa qutaru mantantxi ukhawa, uka trucha challwanakaxa jiwarxaraki.

Ukhama challwa jani utxipanxa, yaqhipa wayna tawaqunakaxa, jach’a markanakuru sarxapxi, qullqi katuya. Uka jach’a markanakanxa, challwa qhatunakasa uñakipt’atarakiwa, ukäkanxa, janipiniwa qarachixa challwaxa utjkxiti. Truchampi, Sawalumpi uka challwanakiwa wali inaski uka challwa qhatunakanxa.

Ukhamawa Titikaka Wiñaya Marka Qutanxa Challwaxa chhaqtaski. Amuyañaspawa kunjamakixanisa jakañaxa jutiri maranakaxa ukaka quta thiya markanakanxa.