20 agosto 2021

CUMANA MARKANXA SUXTIRI MARA QHATU, UKHAMARAKI THUQT’AWINAKA UÑACHT’AYAWIWA APASIWAYI

 

Nayriri urukipana aka Lakani Phaxsi qalltkipana, pä waranqa pä tunka mayani marakipana, Cumana markanxa apasiwayiwa suxtiri Mara Qhatu, ukhamaraki thuqt’awinaka uñacht’ayawi.

Cumana markaxa jikxatasiwa Puerto Pérez municipio tuqina, Los Andes provinciana. Cumana markaxa niya quta thiyana jikxatasiraki. Aka markachiqawa auto thakhixa mantawayi Quwana, Qascachi, Qhiwaya uka markanakaru purt’añatakixa, ukhamaraki, Cuyawi, Patapatani, Sucuto uksarusa maysa jalsüxa tuqisa purt’atarakispawa Qiwaya markakama.

Vista panorámica Cumana, marzo 2021

Cumana markaruxa Batallas, Puerto Pérez Ch’ililaya marka uktsa tuqi, jani ukhasti Pucarani marka thaki chiqasa purt’atarakispawa. Cumana markaruxa makhatt’añawa mä nayra qalata lurt’ata chaka trakinjama. Uka Chakaxa, nayra Chiripa marka markachirinakana lurt’atawa sasawa yaqhipa uksa tuqita yatxatirinakaxa sapxaraki. Jichhakamaxa auto k’añaskunakasa uka chakanjamawa jalkatt’apxi Belén Yayes markata Cumana markakama, ukhamaraki quta aynacha markanakaru purt’añatakisa.

Cumana markaxa Distrito Sub Alcaldía ukhama utt’ataxarakiwa: Cumana Grande, Central Cumana, Cumana Alta uka markanakampi Puerto Pérez municipio tuqina.

Cumana markanxa wali suma sarawinakawa sarayataski. Nayra achachilanakana thuqt’awipanakapasa, phust’awipanakapasa Cumana markanxa wali jach’anchayataskiwa. Ukhamarakiwa, nayra laq’a achachilanakana qala utanakapasa uka qullu iramanakana sayaskiwa. Ukatwa Cumana marka irpirinakaxa marka markachirinakampi chikt’ata amt’awayapxatayna aka sarawinaka yaqha markanakaru uñacht’ayañataki. Aka wakichäwisti niya suxta maranakawa apasiwayxaraki “Feria Anual – Danza y Música Aymara” ukhama sutimpi uñt’ata, wakicht’ata llumpaqa/agosto Lakani Phaxsi qalltkipana.

Nayriri uru Lakani phaxsi qalltkipanxa Cumana markanxa wali kusisiña urunwa. Wali alwatpachawa markachirinakaxa mä jach’a qhathu ut’ayawayapxi. Uka qhathunsti, taqi kunarakiwa utjana althapt’asiñataki. Kuna sawutanakasa, waña juyranakasa inapiniwa qunurt’ayanxa. Ukhamaraki Qarachi, Mawri, pejerrey challwanakasa utjana alwa tuqiruxa. Uka qhathunsti utjarakinawa taqi kasta uywanakasa aljañataki.

Jayp’u tuqiruxa uñacht’awayatanwa maya maya markanakana phust’awinakapa, thuqt’awinakapa. Cumana Alta, Qhanapata, ukhamaraki Sub Central Belén uka markanakaxa Chayawa Anata thuqu uñacht’awayapxi. Aka thuqhusti, jallu pacha thuqt’awiwa, yapunakaru chayawt’añataki. Ukatsi, Central Cumana markasti Chhikchhika thuqu uñacht’ayaraki, ukhamaraki Cumana Alta markasti  Niñula – Whiphiri uka thuqu uñacht’ayaraki.

 

Cumana grande uka markasti Mineros uka thuqhuraki uñacht’ayapxi, kunatixa, Cumana markanxa wali jach’a Q’athawa Qullu utji. Uka qullunwa yaqhipa markachirinakaxa irnaqt’apxaraki, ukatawa uka Minero thuqhuxa uñacht’ayawayata.

Cumana Central markaxa Waka Tinki uka thuqurakwa uñacht’awayapxi: “Turu turituy wakitay, warusa turituy wakitay. Jawasa panqara turitu, ch’ixi panqara turitu ayayayay…” ukhama sasawa mamanakasa wali jayllt’awayapxi ch’ixi wakanakasa, warusa wakanakasa irpt’asita, yapa yapuchiriwa sasina.

 

Ukharusti, Cumana Grande markawa wali sumapini uñacht’awayapxi Lakita Siku uka thuqhu. Wali suma nayra isinakampi isthapt’ata, wali suma jach’a suri phuyunakampisa k’achacht’ata ukhama. Ukatawa jupanakaru chhijllt’awayata mä suma payllawi luqt’awayañataki.

 

Jilata Alberto Mamani Sub Alcalde Distrito Cumana irpxarurixa wali taqi chuymampiwa jallallt’awayta taqi markachirinakaru sasina arst’awayaraki. “Irnaqt’askakiñani phust’awisanaka, thuqt’awisanaka, ukhamaraki turismo jach’anchayañataki. Aka Cumana markanxa utjapxituwa niya pä tunka thuqt’awinaka, niya marpachawa tuqt’ataskaraki. Uka thuqhunakaxa yatxat’ataskiwa, ukhamaraki Municipio tuqisa Kamachinakasa apst’ataskarakiwa jani chhaqañapataki. Aka wakichawixa amt’atawa Aymara sarawi uñacht’ayañataki… Ukhamaraki, amuykipt’ataskarakiniwa jutiri pachanakataki mä Museo de Arte Plumario uta aka Cumana markana wakicht’añataki. Ukhamaraki, inasa juk’ampi jach’a Phistiwalaxa wakicht’atachini jutiri octubre phaxsitaki Distrito Cumana markana aniversariopataki”. Ukhama sasawa Sub Alcalde Alberto Mamani jilata arst’awayi, jallallt’awayaraki qhitinakatixa Cumana markaru purt’awayapki jila kullakanakaru.

Ukhamawa Cumana markana qamart’wayatana. Niya Inti tatasa jalantkipana, Illampu Apu khunu achachilasa walipini k’ajtanirakina Cumana markata uñtataxa.

L. Isaac Callizaya Limachi


0 comentarios:

Publicar un comentario